Farby olejne jak malować: grunt, warstwy, laserunek

Farbami olejnymi maluje się warstwami na zagruntowanym podłożu: najpierw rzadki szkic i chuda podmalówka rozcieńczona terpentyną, potem warstwy z coraz większą ilością oleju (zasada „tłuste na chude”), a każdy laserunek kładzie się dopiero na wyschniętą warstwę. Jedna warstwa schnie od kilku dni do kilku tygodni, dlatego obraz powstaje w kilku sesjach albo w jednej długiej sesji techniką alla prima. Poniżej znajdziesz kolejność pracy, tabele rozpuszczalników, czasów schnięcia i werniksów oraz zasady bezpieczeństwa, które w pracowni olejnej są obowiązkowe.

• Od czego zacząć malowanie farbami olejnymi?
• Co jest potrzebne do malowania farbami olejnymi?
• Czy pod farbę olejną daje się grunt?
• Czym najlepiej malować farbę olejną?
• Jak zrobić szkic i podmalówkę?
• Jak rozcieńczać farby olejne i na czym polega zasada tłuste na chude?
• Jak nakładać farbę: warstwa kryjąca, laserunek, impast i alla prima?
• Ile schnie farba olejna i obraz olejny?
• Kiedy i czym werniksować obraz olejny?
• Jak czyścić pędzle i bezpiecznie pracować z farbami olejnymi?

Od czego zacząć malowanie farbami olejnymi?

Zacznij od gotowego, zagruntowanego płótna, kilku podstawowych kolorów, trzech pędzli (płaski, okrągły, języczkowy), terpentyny lub bezwonnego rozpuszczalnika i oleju lnianego. Pierwszy obraz maluj małym formatem i z ograniczoną paletą, żeby nauczyć się, jak farba zachowuje się przy rozcieńczaniu i schnięciu.

Farba olejna to pigment związany olejem schnącym. Poradnik Sklepu Matejko podaje, że farby olejne składają się z pigmentu oraz oleju lnianego lub szafranowego, przy czym farby na oleju lnianym mocniej żółkną, a farby dla początkujących zawierają wypełniacze zwiększające objętość. Ten sam tekst zaznacza, że technika jest wymagająca i początkującym często poleca się najpierw akryl lub temperę.

Różnica względem akrylu jest zasadnicza: w przewodniku maluje.pl po technikach olejnych opisano, że pigmenty akrylowe są związane żywicą akrylową z dodatkiem wody, a do nauki wystarczą tańsze farby studyjne. Olej schnie przez utlenianie, nie przez odparowanie wody, więc daje czas na poprawki, ale wymaga planowania warstw. Jeśli wahasz się między technikami, porównaj ten proces z tekstem jak malować farbami akrylowymi.

1. Przygotuj podłoże: gotowe płótno albo samodzielnie zagruntowany karton, płyta lub drewno.
2. Zrób szkic rozcieńczoną farbą w jasnym, neutralnym kolorze.
3. Połóż chudą podmalówkę brązem (umbra palona, siena palona) i zaznacz światła oraz cienie.
4. Buduj kolory warstwą kryjącą, z każdą warstwą dodając nieco więcej oleju.
5. Na wyschnięte partie nakładaj laserunki, jeśli chcesz pogłębić kolor.
6. Po pełnym wyschnięciu obrazu zabezpiecz go werniksem.

Co jest potrzebne do malowania farbami olejnymi?

Minimum to podłoże, 5 do 7 kolorów, pędzle, paleta, szpachelka, rozpuszczalnik, olej lniany, szmaty i pojemnik na zużyte szmaty. Tańsze farby studyjne wystarczą do nauki, a farby artystyczne mają więcej pigmentu i czystsze kolory.

Praktyczna paleta startowa to siedem kolorów: biel tytanowa, żółć kadmowa jasna, czerwień kadmowa jasna, ultramaryna, zieleń szmaragdowa (viridian), umbra palona i czerń kostna. Z tych barw da się wymieszać większość odcieni potrzebnych w pejzażu, martwej naturze i portrecie. Pigmenty kadmowe i kobaltowe są droższe, ale na start sprawdzą się ich tańsze zamienniki z linii studyjnych. Jeśli dopiero wybierasz rodzaj farby do pracy na płótnie, pomoże zestawienie jakie farby do malowania na płótnie.

Lista zakupów malarza olejnego

• Podłoże: płótno bawełniane np. 40×50 cm, zagruntowane, na krośnie lub blejtramie.
• Farby: biel tytanowa, żółć kadmowa jasna, czerwień kadmowa jasna, ultramaryna, zieleń szmaragdowa, umbra palona, czerń kostna.
• Rozpuszczalniki: terpentyna balsamiczna (ok. 250 ml), opcjonalnie bezwonny rozpuszczalnik lub benzyna lakowa.
• Medium: olej lniany (ok. 100 ml), opcjonalnie medium alkidowe przyspieszające schnięcie.
• Pędzle: płaski nr 12 i 8, okrągły nr 6, języczkowy nr 8, wachlarzowy nr 4, cienki liner nr 2.
• Przybory: paleta drewniana lub papierowa, szpachelka metalowa, szmaty bawełniane, dwa słoiki na rozpuszczalnik (najlepiej z sitkiem).
• BHP: rękawice nitrylowe, wentylacja, metalowy pojemnik z pokrywą na zużyte szmaty.
• Wykończenie: werniks damarowy lub werniks w sprayu, miękki szeroki pędzel.

Koszt takiego startu zależy głównie od klasy farb i pędzli. Zestaw studyjny zamyka się zwykle w kilkuset złotych, a farby klasy artystycznej i pędzle z naturalnego włosia podnoszą budżet wielokrotnie. Ceny zmieniają się często, więc porównuj je w sklepach przed zakupem.

Czy pod farbę olejną daje się grunt?

Tak, farbę olejną kładzie się na zagruntowane podłoże, bo surowe płótno, papier czy drewno wchłaniają olej, co daje matowe plamy, nierówne schnięcie i z czasem osłabia tkaninę. Kupione w sklepie płótno zwykle jest już zagruntowane i można na nim od razu malować.

Według przewodnika PaperConcept po farbach olejnych płótno niezagruntowane lub inny materiał nieprzygotowany pod olej należy zagruntować gesso, najlepiej akrylowym, a w ostateczności farbą akrylową. Większość płócien sprzedawanych w sklepach plastycznych jest gotowa do użytku, a dodatkowa warstwa gesso przydaje się, gdy zależy Ci na wyjątkowo gładkiej powierzchni. Cały proces krok po kroku opisuje poradnik jak zagruntować płótno do malowania.

Przed malowaniem przesuń opuszkami palców po powierzchni. Jeśli czujesz włókna lub nierówności, nałóż gesso akrylowe rozcieńczone wodą (często w proporcji ok. 1:1). Cienka warstwa gesso wysycha zwykle w kilkadziesiąt minut, a klasyczny grunt olejny potrzebuje tygodni. Między warstwami możesz delikatnie przeszlifować powierzchnię drobnym papierem ściernym (np. P220 do P320). Po dwóch lub trzech warstwach płótno jest gładkie i gotowe do szkicu.

Nietypowe, sztywne podłoża, takie jak deska czy metal, też trzeba zagruntować. Przy podłożach, które mogą pracować lub się zginać, wybieraj elastyczne grunty i media akrylowe, bo sztywna, gruba warstwa gesso może pękać.

Czy farbami olejnymi można malować na papierze?

Tak, ale tylko na papierze zagruntowanym albo na specjalnym papierze do oleju. Olej przesiąka przez zwykły papier, zostawia tłuste obwódki i z czasem osłabia włókna. Do ćwiczeń nadaje się też zagruntowana płyta MDF lub pilśniowa, drewno obciągnięte płótnem oraz sztywny karton lub tektura, ale na obraz, który ma przetrwać lata, wybierz podobrazie na krośnie albo płytę.

Kiedy gruntować samodzielnie, a kiedy kupić gotowe płótno?

Gotowe płótno oszczędza czas, ale nie daje kontroli nad chłonnością i fakturą. Samodzielne gruntowanie pozwala wybrać powierzchnię: gładką pod realistyczne laserunki albo z widocznym splotem pod impast i wyraźne ślady pędzla. Przy mocno nasyconych kolorach i grubej farbie dobrze sprawdza się płótno z wyczuwalnym splotem, gruntowane jednokrotnie.

Czym najlepiej malować farbę olejną?

Farbę olejną najlepiej nakładać pędzlami o sprężystym włosiu (szczecina, twardy syntetyk) i metalową szpachelką malarską; do laserunków i detali przydają się miękkie pędzle okrągłe. Na start wystarczą pędzle płaskie, okrągłe i języczkowe (tzw. kocie języki) w kilku rozmiarach.

Twarde włosie (szczecina wieprzowa, twardy syntetyk) dobrze prowadzi gęstą farbę. Miękkie włosie (naturalne sobolowe lub jego syntetyczne odpowiedniki) sprawdza się przy rzadkich laserunkach. Unikaj bardzo tanich pędzli, które gubią włosie i rozmazują farbę zamiast ją kłaść. Do pracy z terpentyną i do pracy z olejem dobrze mieć osobne pędzle.

Jak zrobić szkic i podmalówkę?

Szkic najlepiej wykonać samą farbą rozcieńczoną terpentyną do konsystencji rzadkiej śmietany, małym pędzlem okrągłym, a podmalówkę cienką warstwą brązu, np. umbry palonej lub sieny palonej. Ołówek może brudzić kolejne warstwy, więc jeśli go używasz, zbierz nadmiar grafitu gumką chlebową.

Szkicuj pędzlem okrągłym nr 4 do 6, zaznaczając tylko główne linie kompozycji i rozkład mas. Rozcieńczona farba szybko matowieje, a błędy zdejmiesz szmatką zwilżoną rozpuszczalnikiem.

Podmalówka rozmieszcza światła i cienie, zanim położysz kolor. Brąz daje cieplejszą bazę niż czerń, lepiej współgra z warstwami kryjącymi i nie tworzy zbyt ciemnych, „dziurawych” partii pod laserunkiem. Najjaśniejsze miejsca zostaw prawie nietknięte: biel gruntu stanie się później światłem, które laserunek tylko delikatnie zabarwi.

Cienka, chuda podmalówka schnie zwykle od kilku godzin do 2 dni. Jeśli chcesz przyspieszyć pracę, wykonaj ją akrylem: wyschnie w ok. 30 do 60 minut i od razu możesz malować olejem. Odwrotnie nie wolno, o czym niżej.

Jak rozcieńczać farby olejne i na czym polega zasada tłuste na chude?

Farby olejne rozcieńcza się rozpuszczalnikiem (terpentyna, benzyna lakowa, bezwonny rozpuszczalnik) w dolnych warstwach i olejem lub medium w górnych: każda kolejna warstwa ma zawierać więcej oleju niż poprzednia. Odwrotna kolejność powoduje pękanie i marszczenie górnych warstw.

Dolne warstwy są „chude”: rozpuszczalnik odparowuje i nie zostawia filmu. Górne są „tłuste”: olej lniany tworzy elastyczną błonę. Tłusta warstwa pod chudą schnie wolniej i pracuje dłużej, a sztywniejsza, chuda warstwa na wierzchu pęka. Rozcieńczaj na palecie, nie na płótnie: kropla medium dodana do porcji farby daje pełną kontrolę nad konsystencją.

Do płynnego laserunku zwykle wystarcza 1 część oleju na 1 część farby. Większa ilość oleju wyraźnie wydłuża schnięcie, nawet do 2 lub 3 tygodni na warstwę, i zwiększa ryzyko pomarszczenia. Media alkidowe skracają schnięcie cienkiej warstwy do mniej więcej doby, ale zmieniają jej połysk.

Czy można łączyć farby olejne z akrylowymi?

Olej na akryl tak, akryl na olej nigdy. Na suchą akrylową podmalówkę (co najmniej 24 godziny) można malować olejem, ale akryl położony na farbie olejnej nie zwiąże się z podłożem i będzie się łuszczył. Nie mieszaj też obu farb na palecie.

Kiedy rozcieńczać wodą zamiast terpentyny?

Tylko przy farbach olejnych rozcieńczalnych wodą (water-mixable). Mają zmodyfikowane spoiwo olejne, więc do rozcieńczania i mycia pędzli wystarczy woda, a po wyschnięciu tworzą film podobny do klasycznego oleju. Sprawdzą się w domu i w plenerze, gdy chcesz ograniczyć opary rozpuszczalników. Nie dolewaj wody do zwykłych farb olejnych.

Jak nakładać farbę: warstwa kryjąca, laserunek, impast i alla prima?

Farbę olejną nakłada się dwiema podstawowymi metodami: warstwowo (podmalówka, warstwa kryjąca, laserunki na wyschniętych partiach) albo alla prima, czyli całość na mokro w jednej sesji. Obie można łączyć z impastem, czyli grubą, przestrzenną warstwą farby.

Poradnik ART-RAM dla początkujących i zaawansowanych opisuje laserunek jako nakładanie przezroczystych warstw, a impasto jako farbę kładzioną tak grubo, że tworzy trójwymiarową strukturę; zwraca też uwagę, że wolne schnięcie pozwala mieszać barwy bezpośrednio na płótnie i tworzyć miękkie przejścia tonalne.

Warstwa kryjąca i mieszanie na płótnie

W warstwie kryjącej budujesz lokalne kolory, bryły i fakturę. Farba ma konsystencję gęstej śmietany, nakładasz ją pędzlem płaskim nr 8 do 12 o sprężystym włosiu. Kładąc obok siebie dwa kolory krótkimi pociągnięciami i łącząc je mokrym pędzlem, uzyskasz żywsze przejścia niż przy mechanicznym wymieszaniu ich na palecie. Poprawki rób szmatką z rozpuszczalnikiem lub szpachelką, póki farba jest mokra; po około dobie warstwa zaczyna twardnieć i jej zdjęcie może uszkodzić podłoże.

Alla prima: mokre na mokre

Alla prima to malowanie całego obrazu w jednej sesji, mokrym na mokre, bez czekania na schnięcie warstw. Sprawdza się w pejzażu i martwej naturze, gdy chcesz uchwycić światło. Zaplanuj na mały format 2 do 4 godzin; później farba zaczyna ciągnąć i kolory łatwo się brudzą.

Laserunek krok po kroku

Laserunek to przezroczysta warstwa farby z olejem lub medium, kładziona na całkowicie suchą warstwę, przez którą prześwituje kolor spodu. Daje głębię, której nie osiągniesz farbą kryjącą.

1. Odczekaj, aż podmalówka lub warstwa kryjąca będzie sucha w dotyku (zwykle kilka dni).
2. Przygotuj mieszankę 1 część farby na 1 do 2 części oleju lnianego lub medium do laserunku; powinna spływać z pędzla, ale nie kapać.
3. Pierwszym laserunkiem pogłęb najciemniejsze cienie, miękkim pędzlem okrągłym nr 4.
4. Po wyschnięciu (zwykle 3 do 7 dni) drugim laserunkiem ociepl lub schłodź tonację barw pośrednich.
5. Trzecim laserunkiem wzmocnij światła i detale.

Laserunek działa optycznie: światło przechodzi przez przezroczystą warstwę, odbija się od jasnego spodu i wraca, więc kolory mieszają się w oku widza, a nie na palecie. Przy obrazie malowanym w domu ogranicz się na początek do 3 lub 4 warstw: więcej warstw to miesiące schnięcia i większe ryzyko pęknięć.

Czego unikać w warstwie kryjącej

• Domalowywania fragmentów na częściowo wyschnięte partie: łączenie będzie widoczne.
• Grubej warstwy na mokrą podmalówkę: odczekaj, aż będzie sucha w dotyku.
• Używania tych samych pędzli do terpentyny i do oleju.

Ile schnie farba olejna i obraz olejny?

Cienka warstwa farby olejnej jest sucha w dotyku zwykle po kilku dniach, pełne utwardzenie trwa tygodnie, a gruby obraz z impastem schnie w głębi miesiącami i dłużej. Czas zależy od grubości warstwy, pigmentu, ilości oleju, temperatury i dostępu powietrza.

Rozrzut między produktami jest duży: producent farb Artea podaje w swoim poradniku Astra o malowaniu farbami olejnymi, że schną one od 2 do 30 dni, a przy laserunku przypomina, że kolejną warstwę kładzie się dopiero po wyschnięciu poprzedniej. Dlatego zawsze sprawdzaj kartę konkretnej farby. Poniższe wartości są orientacyjne.

Kiedy i czym werniksować obraz olejny?

Werniks końcowy nakłada się dopiero na w pełni wyschnięty obraz, zwykle po 6 do 12 miesiącach, a przy grubym impaście i wielu warstwach jeszcze później. Werniks chroni przed kurzem i wilgocią oraz wyrównuje połysk, bo matowe i błyszczące partie wyglądają po nim jednolicie.

Zbyt wczesne werniksowanie zamyka warstwę, która jeszcze schnie: werniks może matowieć, pękać lub tworzyć pęcherze. Przed nałożeniem odkurz obraz miękkim pędzlem, bo pył zatopiony w werniksie zostaje na stałe.

Nakładaj werniks szerokim, miękkim pędzlem płaskim, równoległymi pociągnięciami, albo natryskiem z odległości ok. 30 do 40 cm. Lepsze są 2 lub 3 cienkie warstwy z przerwami niż jedna gruba. Werniks w sprayu zawiera łatwopalne rozpuszczalniki: nakładaj go w przewiewnym miejscu lub na zewnątrz, z dala od ognia.

Jak poprawić stary, zawerniksowany obraz?

Werniks damarowy rozpuszcza się terpentyną, więc można go zdejmować tamponem z gazy zwilżonym rozpuszczalnikiem, często wymieniając tampon i nie trąc mocno. Werniksy syntetyczne wymagają rozpuszczalnika wskazanego przez producenta. Po zdjęciu werniksu i odparowaniu rozpuszczalnika możesz retuszować farbą olejną, a zawerniksować ponownie po wyschnięciu poprawek. Przy cennych obrazach zostaw to konserwatorowi.

Jak czyścić pędzle i bezpiecznie pracować z farbami olejnymi?

Pędzle czyść w trzech krokach: zetrzyj nadmiar farby szmatką, wypłucz w rozpuszczalniku, a potem umyj ciepłą wodą z szarym lub marsylskim mydłem, aż piana będzie czysta. Pracuj przy otwartym oknie, w rękawicach, a szmaty z olejem przechowuj tak, żeby nie mogły się zapalić.

Uformuj umyte włosie palcami i susz pędzle poziomo lub włosiem w dół, żeby woda nie spływała do skuwki. Brudny rozpuszczalnik zostaw w zamkniętym słoiku: pigment opadnie na dno, a czystą warstwę z góry można użyć ponownie.

Szmaty z olejem lnianym grożą samozapłonem, bo olej schnie, utleniając się z wydzielaniem ciepła, a w zwiniętej szmacie ciepło nie ma ujścia. Materiał Romin o farbach na bazie oleju lnianego zaleca zamoczyć szmatkę w wodzie po użyciu i wyrzucić ją do pojemnika z pokrywą. Ten sam tekst wyjaśnia, że olej lniany żółknie w ciemności i blaknie na świetle, więc schnącego obrazu nie odstawiaj do szafy ani ciemnego pomieszczenia. Farby na oleju lnianym stosuje się też poza sztalugą, na drewnie i blasze, a o samych pokryciach z blachy przeczytasz na budownictwo-blach.pl.

Opary terpentyny powodują bóle głowy i podrażnienie oczu oraz dróg oddechowych, dlatego wietrz pomieszczenie przez cały czas pracy z rozpuszczalnikiem. Rękawice nitrylowe chronią skórę przed wysuszeniem i podrażnieniem, a przy pigmentach zawierających metale ciężkie (kadm, kobalt) nie jedz przy sztaludze i myj ręce po pracy. Osoby w ciąży powinny zachować szczególną ostrożność, o czym piszemy w tekście malowanie farbami olejnymi w ciąży.

Najczęstsze błędy początkujących

• Malowanie na mokrą podmalówkę: warstwy mieszają się, kolor robi się brudny.
• Czarna podmalówka: zbyt ciemne tła i martwe partie pod laserunkiem.
• Pomijanie schnięcia między warstwami: górna warstwa marszczy się i pęka po tygodniach.
• Złamanie zasady tłuste na chude, np. dużo oleju w podmalówce.
• Werniksowanie za wcześnie: matowienie, pęcherze, spękania werniksu.
• Rozcieńczanie farby bezpośrednio na płótnie: brak kontroli, zacieki.
• Słabe pędzle, które gubią włosie i rozmazują farbę.
• Brak wentylacji i szmaty z olejem wyrzucone luzem do kosza.

Malarstwo olejne wymaga cierpliwości, ale wybacza więcej niż inne techniki: dopóki rozumiesz kolejność warstw i czas schnięcia, błędy da się zamalować lub zdjąć. Traktuj każdy etap, od gruntu po werniks, jako osobną decyzję techniczną.